سده‌هاى ششم و هفتم هجرى هنوز از اين مذهب پيروى مىكردند ، به تدريج از ميان رفت ، و امروزه تقريبا ديگر اثرى از آن بر جاى نيست . * * * - علم كلام نزد شيعه . همان‌طور كه معتزله و پس از آن‌ها اهل سنّت در فهم آيات كتاب خدا و دفاع از اسلام و اصول عقايد خود كتاب‌هايى نوشته‌اند ، شيعه نيز در اين راه گام برداشته‌اند ، و براى تفسير قرآن مجيد و دفاع از اصول عقايد خود ( به ويژه دو مسألهء مهم عدل و امامت ) كتاب‌هاى زيادى نوشته‌اند ، و متكلّمان زبر دست و مشهورى در ميان پيروان اين فرقه نيز ظهور كرده‌اند . بايد دانست كه عنوان شيعه در ابتدا بر كسانى اطلاق مىشد كه پس از رحلت رسول اكرم ، امامت را حقّ حضرت علىّ بن ابى طالب مىدانستند « 1 » ، و با وجود سواد اعظم مسلمين در بيعت ابو بكر ، در مودّت و دوستدارى آن حضرت ثابت ماندند . اين عدّه را به همين سبب شيعهء على يعنى پيروان آن حضرت مىگفتند ، و از اين جماعت بودند مقداد بن اسود ، سلمان فارسى ، ابو ذرّ غفّارى ، و عمّار ياسر . و ايشان اوّلين كسانى هستند كه در ملّت اسلام به نام « متشيّع » معروف شده‌اند . و همين جماعت‌اند كه اصل و منشأ عموم فرقه‌هاى بعدى شيعه بشمار مىآيند . « 2 » چه عموم طبقات شيعه كه بعدا ظاهر شدند مانند اين جمعيّت كوچك امامت را حقّ علىّ ( ع ) و اولاد او مىدانستند و فقط در اين باب كه پس از هر امامى جانشين او كيست ، و آيا امامت به او ختم مىشود يا نه ، با يك ديگر اختلاف داشتند ، و در نتيجهء اين گونه اختلافات شيعه به فرقه‌هاى بسيار منشعب شدند . ذكر نام همهء اين فرقه‌ها از حوصلهء اين رساله بيرون است . « 3 » امّا به طور كلّى شيعه را مىتوان به سه صنف بزرگ تقسيم كرد : 1 . غلاة يا غاليّه يعنى كسانى كه در حقّ حضرت علىّ بن ابى طالب و فرزندان او راه افراط و غلوّ رفته و مثلا به الوهيّت ايشان قائل شده‌اند . اين جماعت در حقيقت جزو

--> ( 1 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، 146 ، محمّد سيّد كيلانى ، 1961 « الشيعة هم الّذين شايعوا عليّا رضى اللّه عنه ، و قالوا بامامته و خلافته نصّا و وصيّة ، امّا جليّا و امّا خفيّا . . . » ( 2 ) . نوبختى ، فرق الشيعة ، 6 و 16 . ( 3 ) . طالبان ، به كتاب فرق الشيعهء ابو محمّد حسن بن موسى نوبختى ، و مقالات الاسلامييّن ابو الحسن اشعرى ، و خاندان نوبختى نوشتهء شادروان عبّاس اقبال آشتيانى ، 49 - 75 رجوع فرمايند .